Autor: oprac. Edward Gigilewicz, Leon Popek, Paweł Sokołowski, Tadeusz Zych

Rok wydania: 2023

Oprawa: miękka

Liczba stron: t. I – 328, t. II – 344, t. III – 720

Format: 168×240

Numer ISBN: 978-83-8229-808-6

Tom I

Dokumenty zbrodni wołyńskiej, stanowiące przedmiot niniejszej edycji źródłowej, pochodzą ze zbioru przechowanego przez Urszulę Szumską. Jest to zbiór o szczególnej wartości, ponieważ został wytworzony przez działaczy Komitetu Ziem Wschodnich bezpośrednio po fali mordów na Wołyniu. Ma on formę zeznań, które w większości zostały uwiarygodnione własnoręcznym podpisem naocznego świadka lub adnotacją o źródle informacji. Dokumenty te można zaliczyć do najważniejszych ze wszystkich znanych dotąd pisemnych dowodów zbrodni wołyńskiej. Dzięki nim będziemy mogli dokładniej niż dotychczas oszacować skalę ludobójstwa, którego dopuścili się ukraińscy nacjonaliści na Polakach mieszkających na Wołyniu, oraz przywrócić pamięć o ofiarach – często z imienia i nazwiska – kolejnym pokoleniom.

Tom 3

Tom 3 Dokumentów zbrodni wołyńskiej stanowi z jednej strony kontynuację dwóch poprzednich tomów, a z drugiej jawi się jako swoiste novum. Za kontynuacją przemawiają następujące fakty: po pierwsze, niniejsza edycja udostępnia badaczom treść kolejnej (na tę chwilę ostatniej) księgi z tzw. Archiwum Szumskiej, przechowywanej w Muzeum – Zamku Tarnowskich w Tarnobrzegu (mimo dotychczasowej praktyki twórców źródeł księga ta nie otrzymała własnej nazwy, jednak można ją umownie określić mianem brązowej). Po drugie, w tomie 3 znajduje się wykaz osób zamordowanych w czasie rzezi wołyńskiej, stanowiący fragment opublikowanego już tomu 1. Jeśli chodzi o novum niniejszego tomu, to jest nim bez wątpienia treść znajdująca się na pozostałych kartach Księgi brązowej. Stanowi ją spis osób ocalałych ze Zbrodni Wołyńskiej, które przybyły do Lwowa szukać ratunku i schronienia przed ukraińskim terrorem. Wykaz tych osób stanowi dominującą część niniejszego wydawnictwa źródłowego. Ocalałych umieszczano w różnych miejscach Lwowa: placówkach oświatowych, dzielnicach mieszkalnych, domach prywatnych, obozie dla ocalałych, ale też – jeśli wymagał tego stan zdrowia – w szpitalach. Ocalałym z rzezi wołyńskiej przyznawano zapomogi rzeczowe i finansowe, o czym świadczą liczne wpisy z tego typu informacjami. Przyznawanie zapomóg uchodźcom przybyłym do Lwowa z Wołynia i województw Małopolski Wschodniej było – biorąc pod uwagę ich stan – koniecznością i po prostu wyrazem ludzkiego odruchu serca. Na osobną uwagę zasługuje bezsprzeczny fakt, że ewidencję Polaków ocalałych z Rzezi Wołyńskiej prowadzono niezwykle starannie i dokładnie, wręcz skrupulatnie: oprócz wspomnianych zapomóg w Księdze brązowej odnotowywano m.in. wyjazdy ocalałych do innych miejscowości na ziemiach polskich, wyjazdy na roboty przymusowe do Niemiec, ewidencjonowano też osoby zmarłe. To wszystko pozwala wyciągnąć wniosek, że w przypadku prezentowanego źródła, stanowiącego przykład działalności Komitetu Ziem Wschodnich we Lwowie (w jego ramach funkcjonowała Urszula Szumska), mamy do czynienia z fenomenem dokumentacyjnym. Ów fenomen powstawał w czasie II wojny światowej i w okolicznościach, na które piętno wywarło ludobójstwo dokonane przez ukraińskich nacjonalistów.

Tom 3

Drugi tom Dokumentów zbrodni wołyńskiej udostępnia badaczom zeznania zawarte w dwóch kolejnych księgach przechowywanych w Muzeum – Zamek Tarnowskich w Tarnobrzegu, nazywanych przez twórców źródła Księgą zieloną oraz Księgą brunatną. Nazwy te zaczerpnięto od koloru ich okładek. W księgach tych zawarto kolejne relacje na temat zbrodni wołyńskiej dokonanej na terenie woj. wołyńskiego oraz w Małopolsce Wschodniej, zebrane przez działaczy Komitetu Ziem Wschodnich od stycznia do lipca 1944 r. W całym zbiorze przechowanym przez Urszulę Szumską (tzw. Archiwum Szumskiej) zostały one oznaczone numerami od 1620* do 2075 (w t. 1 Dokumentów zbrodni wołyńskiej wydano poz. 1–1620). Dwie księgi, stanowiące podstawę źródłową niniejszej edycji, w warstwie merytorycznej są jednym źródłem, gdyż poszczególne (numerowane) ciągi zeznań zawarte w jednej księdze znajdują kontynuację w drugiej. Oprócz systemu numeracji zespalającego oba zeszyty, w obu jednostkach archiwalnych znalazły się stosowne odnośniki wskazujące na istnienie dalszego ciągu relacji w drugiej z ksiąg. Fakt ten sugeruje, że zamiarem twórców źródła było stworzenie zbioru relacji ułożonych według nadanych im numerów porządkowych.